Autore: Ina Allkanjari
Në shumë familje shqiptare, çështja e trashëgimisë nuk vendoset në gjykata apo sipas ligjit, por rreth tryezës së kuzhinës, në heshtje dhe pothuajse automatikisht. Vajzat shpesh mbeten jashtë këtyre bisedave, jo sepse ligji i përjashton, por sepse tradita vazhdon ta bëjë këtë. Për breza me radhë, ka qenë gjerësisht e pranuar ideja se një vajzë nuk i përket plotësisht shtëpisë ku lind dhe rritet, ndaj nuk duhet të presë të ketë pjesë në trashëgiminë e saj.
Ky rregull i pashkruar vazhdon të ndikojë drejtpërdrejt në jetën e shumë grave. Në mbarë Shqipërinë, gratë vijojnë të përjashtohen nga prona dhe trashëgimia, jo përmes vendimeve zyrtare apo ligjore, por përmes pritshmërive familjare dhe presionit shoqëror. Ajo që shpesh paraqitet si diçka “normale” apo “e drejtë”, në të vërtetë përbën një formë të rrënjosur pabarazie gjinore, e cila cenon sigurinë ekonomike të grave, kufizon pavarësinë e tyre dhe dobëson ndjenjën e përkatësisë brenda familjes. Nga pikëpamja ligjore, situata është e qartë. Legjislacioni shqiptar garanton të drejta të barabarta për gratë dhe burrat në pronësi dhe trashëgimi. Këto të drejta sanksionohen në nenin 41 të Kushtetutës së Shqipërisë dhe detajohen më tej në Kodin e Familjes dhe Kodin Civil.
Megjithatë, për shumë gra, kjo barazi ligjore mbetet vetëm në letër. Në praktikë, ajo shpesh zbehet përballë një bindjeje të rrënjosur kulturore sipas së cilës vajza konsiderohet një anëtare e përkohshme e familjes së origjinës, e destinuar që herët a vonë të bëhet pjesë e familjes së bashkëshortit. Mes asaj që garanton ligji dhe asaj që përjetojnë gratë në jetën e përditshme, vazhdon të ekzistojë një hendek i thellë dhe shpesh tepër personal.
Shkretëtira e të dhënave, një pengesë për transparencën institucionale
Në teori, matja e përmasave të kësaj pabarazie duhet të ishte e thjeshtë: mjafton t’u referohesh numrave. Në praktikë, megjithatë, nuk është kaq e lehtë. Çdo përpjekje për të kuptuar se sa gra zotërojnë prona në Shqipëri përballet shpejt me një problem themelor: mungesën e të dhënave dhe kufizimet institucionale që e bëjnë të vështirë monitorimin dhe kuptimin e plotë të fenomenit. Mungesa e statistikave nuk përbën thjesht një boshllëk teknik; ajo pasqyron gjithashtu një mungesë më të gjerë vëmendjeje institucionale ndaj kësaj çështjeje.
Për shembull, në vitin 2026, Agjencisë Shtetërore të Kadastrës (ASHK) iu drejtua një kërkesë zyrtare për informacion, ku kërkoheshin të dhëna mbi pronësinë sipas gjinisë për vitin 2025. Përgjigjja e institucionit ishte domethënëse: ASHK pranoi se sistemi i saj elektronik nuk regjistron dhe nuk gjurmon të dhënat e pronësisë sipas gjinisë, çka e bën të pamundur përcaktimin e numrit të pronave të regjistruara në emër të grave apo të burrave. Me fjalë të tjera, këto të dhëna nuk ekzistojnë në një formë të përdorshme.
Megjithëse ASHK-i mundi të ofronte të dhëna të përgjithshme, duke raportuar një total prej 2,748,269 pronash aktive në Shqipëri dhe 165,742 pronash të reja të krijuara gjatë vitit 2025, ata nuk ishin në gjendje të sqaronin se sa prej tyre u përkasin grave. Edhe një ankim pranë Komisionerit për të Drejtën e Informimit nuk dha rezultat, pasi Komisioneri vendosi se autoritetet publike nuk kanë detyrim ligjor të gjenerojnë të dhëna të reja ose të kryejnë analiza shtesë nëse ky informacion nuk është mbledhur më parë.
Ky boshllëk nuk është i kufizuar vetëm në një institucion. Edhe INSTAT, autoriteti kryesor statistikor në vend, ka mungesë të vazhdueshme të të dhënave të detajuara dhe të ndara sipas gjinisë mbi pronësinë. Si rezultat, kjo çështje mbetet kryesisht e padukshme në të dhënat zyrtare. Ekspertët paralajmërojnë se, pa të dhëna të besueshme dhe të ndara sipas gjinisë, bëhet pothuajse e pamundur të vlerësohet nëse ligjet ekzistuese po sjellin ndryshime reale, apo të kuptohet plotësisht përmasa e pabarazisë gjinore në pronësi. Në mungesë të shifrave, ekziston rreziku që problemi të mbetet nënvlerësuar dhe i patrajtuar.
Zërat pas statistikave: Thelbi i padrejtësisë
Realiteti që fshihet pas kësaj pabarazie bëhet i qartë jo përmes shifrave, por përmes përvojave të vetë grave. Dëshmitë e mbledhura përmes një pyetësori me gra të moshave, prejardhjeve dhe zonave të ndryshme të Shqipërisë nxjerrin në pah një model të përsëritur: përjashtimi i grave nga prona familjare nuk është përjashtim, por një praktikë e rrënjosur thellë, e justifikuar shpesh me traditën dhe e përforcuar brenda vetë familjes.
E.H., një nënë 35-vjeçare nga Tropoja, kujton momentin kur e kuptoi se nuk kishte vend në pronën e shtëpisë ku kishte lindur dhe ishte rritur. “Më thanë se, për shkak se jam grua, kam lindur në një ‘shtëpi të huaj’ dhe se një ditë do të shkoja në ‘shtëpinë time’, në shtëpinë e burrit,” tregon ajo.
Kjo ndodhi pavarësisht viteve të tëra që ajo kishte kontribuar për familjen e saj. “Kam filluar të punoj para se të mbushja 15 vjeç dhe të gjithë rrogën ua jepja prindërve të mi,” shpjegon ajo. Megjithatë, kur prona u nda, ajo u nda vetëm mes vëllezërve të saj. Sot, ajo e gjen veten pa pronësi në asnjërën prej dy shtëpive: “Shtëpia ku jam rritur nuk është e imja, ndërsa shtëpia ku jetoj tani është në emër të bashkëshortit tim.” Duke reflektuar mbi pasojat afatgjata të kësaj situate, ajo shton: “Kur nuk ke asgjë që të të përkasë ty, heziton të largohesh edhe nga një situatë që nuk funksionon, sepse nuk ke ku të shkosh.”
Një përvojë të ngjashme rrëfen edhe Ana, një 30-vjeçare nga Elbasani, e cila u përjashtua nga trashëgimia familjare pas vdekjes së papritur të të atit vitin e kaluar. “Nuk më informuan për asgjë. Vetëm në fund më kërkuan të firmosja për të hequr dorë nga çdo e drejtë mbi pronën,” tregon ajo. Vendimi ishte marrë tashmë nga vëllezërit e saj dhe ishte mbështetur edhe nga vetë nëna. “Ajo më tha se kjo ishte gjëja e duhur për t’u bërë, sepse prona u përket djemve.”
Për Anën, çështja shkonte përtej nevojës financiare. “Nuk bëhej fjalë për para; bëhej fjalë për përkatësinë, drejtësinë dhe vendin tim në familje,” shpjegon ajo. Nën presionin emocional dhe shoqëror, ajo firmosi. “Nëse do të refuzoja, do të më shihnin si egoiste, sikur po kërkoja diçka që nuk më takonte.” Kjo përvojë la gjurmë të thella tek ajo. “Atë ditë, diçka u thye brenda meje. Për herë të parë, nuk u ndjeva më pjesë e familjes sime.”
Mimoza, një 40-vjeçare nga Tirana, përfaqëson një tjetër shtresë, më komplekse, të kësaj padrejtësie – një situatë ku përjashtimi nuk është vetëm simbolik, por ndikon thellësisht në jetën e përditshme dhe në sigurinë afatgjatë. Ajo u rrit në një familje që, të paktën në pamje të parë, gëzonte stabilitet ekonomik. “Kishim gjithçka: një shtëpi të madhe, toka në zona të ndryshme dhe disa dyqane,” tregon ajo. Me kalimin e viteve, prindërit e saj kishin ndërtuar një pasuri të konsiderueshme, e cila dukej se do t’u garantonte siguri të tre fëmijëve: Mimozës dhe dy vëllezërve të saj më të vegjël.
Pas vdekjes së të atit, administrimi i të gjitha pasurive familjare mbeti në duart e nënës së saj. Në atë kohë, Mimoza ishte e martuar, por kur martesa e saj u shpërbë, ajo u detyrua të kthehej në shtëpinë ku ishte rritur, së bashku me dy fëmijët e saj. Ajo që gjeti atje nuk ishte mbështetje, por një formë të heshtur përjashtimi.
“Sot jetoj në një dhomë të vetme, në të njëjtën dhomë ku kam kaluar fëmijërinë,” thotë ajo. Pjesa tjetër e shtëpisë, megjithëse e zbrazët, në praktikë është lënë për vëllezërit e saj. “Asnjëri prej tyre nuk jeton më këtu. Të dy kanë familjet dhe shtëpitë e tyre. Nëna ime jeton në një dhomë tjetër, ndërsa jam unë ajo që kujdesem për të çdo ditë.”
Pavarësisht pranisë së saj, kontributit të saj dhe nevojës që kishte, vendimet kryesore lidhur me pronat janë marrë në dëm të saj. “Nëna ime firmosi dokumente që u jepnin dy vëllezërve të mi të drejtën ekskluzive për të administruar dhe përfituar nga të gjitha pronat e familjes,” shpjegon ajo. Nuk bëhet fjalë për pasuri të vogla, por për prona të trashëguara brez pas brezi. “Këto duhet të ndaheshin në mënyrë të barabartë mes të treve. Megjithatë, në praktikë, unë nuk kam marrë asgjë.”
“E vetmja gjë që më është dhënë është kjo dhomë, një derë e hapur nga nevoja, sepse nuk kisha ku tjetër të shkoja,” thotë ajo. Edhe kjo hapësirë e kufizuar nuk i jep ndjenjën e sigurisë. “Edhe këtu, nuk ndihem sikur jam në shtëpinë time.”
Situata e saj rëndohet edhe më shumë nga paragjykimi dhe stigmatizimi i përditshëm. Si një grua e divorcuar, ajo përballet vazhdimisht me paragjykime brenda familjes së saj. “Ndihem si e huaj në vendin ku jam rritur,” thotë ajo. Njëkohësisht, ajo përballet me vështirësi ekonomike, ndërsa vëllezërit e saj kanë ndërtuar jetë të suksesshme duke administruar dhe zgjeruar pikërisht pronat nga të cilat ajo është përjashtuar.
Duke menduar për të ardhmen, pasiguria që ndjen është edhe më shqetësuese. “Frika ime më e madhe lidhet me të ardhmen: se një ditë, kur nëna ime të mos jetë më, gjithçka do t’u kalojë sërish vetëm vëllezërve të mi,” thotë ajo. “Dhe unë do të mbetem edhe një herë jashtë, pa pronë, pa siguri dhe pa një vend që mund ta quaj timin.”
Nga këto dëshmi del në pah një model i qartë: gratë kontribuojnë për familjet e tyre gjatë gjithë jetës, por përjashtohen nga prona pikërisht atëherë kur ato kanë më shumë nevojë. Përjashtimi i tyre shpesh justifikohet në emër të “traditës”, që përforcohet si nga burrat ashtu edhe nga gratë brenda familjes dhe pranohet nën presionin shoqëror për të shmangur konfliktet. Pasojat shkojnë përtej humbjeve financiare. Ato ndikojnë në ndjenjën e përkatësisë, sigurisë dhe pavarësisë së grave. Shumë prej tyre pohojnë se ndihen si të huaja brenda familjeve të tyre, me mundësi të kufizuara dhe më të cenueshme, veçanërisht në momente krize, si divorci apo vështirësitë ekonomike.
Barazi formale dhe dhuna ekonomike
Për Gentjana Zenelin, juriste dhe studiuese në Qendrën për Studime Krahasuese dhe Ndërkombëtare, përjashtimi i grave nga trashëgimia është një “fenomen i vazhdueshëm dhe kompleks në praktikën shqiptare, edhe pse jo gjithmonë shprehet në mënyrë formale”. Në letër, gratë dhe burrat gëzojnë të drejta të barabarta. Në realitet, megjithatë, shumë gra nuk arrijnë kurrë të përfitojnë plotësisht prej tyre.
Zeneli e shpreh qartë: “Legjislacioni garanton barazi të plotë gjinore në trashëgimi, por kjo barazi shpesh mbetet vetëm në letra.” Pas këtij hendeku fshihen pengesa të përditshme, presioni familjar, mungesa e informacionit dhe pritshmëri kulturore të rrënjosura thellë, të cilat ua vështirësojnë grave ushtrimin e të drejtave që u takojnë me ligj.
Ajo thekson se trashëgimia nuk është vetëm një çështje ligjore, por edhe një çështje me rëndësi thelbësore ekonomike. “Trashëgimia mbetet një nga mënyrat kryesore përmes së cilës gratë mund të bëhen pronare,” thotë ajo, veçanërisht në një vend ku pjesëmarrja e grave në tregun e punës dhe mundësitë e tyre për të krijuar pasuri janë më të kufizuara. Kur gratë përjashtohen nga trashëgimia, ato nuk humbasin vetëm pronën; ato humbasin edhe sigurinë ekonomike dhe pavarësinë e tyre.
Në praktikë, ky përjashtim ndodh shpesh në heshtje. “Në shumë raste, gratë përjashtohen de facto nga përfitimi prej kësaj pasurie, ose detyrohen të heqin dorë prej saj në favor të anëtarëve meshkuj të familjes, kryesisht vëllezërve,” vëren Zeneli. Ky presion rrallëherë shfaqet në formën e detyrimit të drejtpërdrejtë. Përkundrazi, ai paraqitet si një detyrim për të ruajtur paqen në familje, për të shmangur konfliktet ose për të bërë atë që konsiderohet “e drejtë”. Por, siç thekson Zeneli, kjo e shndërron heqjen dorë nga trashëgimia në diçka krejt tjetër: “jo në një zgjedhje të lirë, por në një zgjedhje të detyruar.”
Varësia ekonomike e bën këtë situatë edhe më të vështirë. Gratë që nuk kanë të ardhura të qëndrueshme ose pronë janë shumë më të cenueshme. Të dhënat tregojnë se rreth 37% e grave që përjetojnë dhunë janë të papuna, çka kufizon mundësinë e tyre për t’u larguar nga situatat abuzive. Pa pronë ose burime financiare, shumë gra ndiejnë se nuk kanë asnjë alternativë reale, përveçse të qëndrojnë.
Hulumtimi i Zenelit tregon gjithashtu se kontrolli ekonomik është shpesh pjesë e një modeli më të gjerë abuzimi. Në një studim të vendimeve gjyqësore në Tiranë për periudhën 2020–2021, rreth 12.5% e rasteve të dhunës në familje që çuan në lëshimin e urdhrave të mbrojtjes përfshinin elemente të qarta të dhunës ekonomike, shpesh të shoqëruara me dhunë fizike dhe psikologjike. Kjo përfshin mohimin e aksesit në para, pronë ose në pjesën e trashëgimisë që u takon me ligj.
Edhe kur ekzistojnë mekanizma ligjorë për të adresuar këto padrejtësi, ato përdoren rrallë. Për shembull, gratë kanë të drejtë të kërkojnë bashkëpronësi mbi pasurinë e fituar gjatë martesës, megjithatë shumë prej tyre nuk e ndërmarrin këtë hap. Sipas Zenelit, arsyet pse nuk e bëjnë janë të qarta: mungesa e njohurive ligjore, presioni shoqëror dhe frika e krijimit të konflikteve brenda familjes.
Zeneli e konsideron mohimin e trashëgimisë jo vetëm si një formë diskriminimi, por edhe si një formë të dhunës ekonomike. Është një sistem që kufizon pavarësinë e grave, i mban ato në varësi financiare dhe përforcon pabarazinë, pavarësisht asaj që thotë ligji.
Rrënjët shoqërore të përjashtimit
Sociologu Gëzim Tushi argumenton se ky përjashtim sistematik i ka rrënjët në një “paradigmë të vjetër të diskriminimit në pronësi”, e cila funksionon si një pasqyrim i lashtë i “maskulinizmit” në shoqërinë shqiptare. Ai e karakterizon këtë mendësi si një mohim të asaj që duhet të jetë një “e drejtë biologjike e patjetërsueshme për barazi gjinore në pronësi”.
Tushi shpjegon se heqja dorë nga trashëgimia rrallëherë është një zgjedhje e lirë. “Ajo udhëhiqet nga një kornizë historike morale dhe shoqërore, sipas së cilës një grua duhet të largohet nga familja e saj pa kërkuar pjesën që i takon, duke e konsideruar këtë si diçka ‘të drejtë dhe të ndershme’.”
Kjo përforcohet nga një “mentalitet ndëshkues”, shpjegon Tushi.
“Gratë që kërkojnë të drejtat e tyre stigmatizohen, konsiderohen egoiste ose etiketohen me epitete negative. Si pasojë, shumë gra zgjedhin kompromisin e heshtjes dhe e pranojnë përjashtimin e tyre si një ‘fakt të kryer’, për të ruajtur harmoninë familjare.”
Tushi vëren se ky hendek në pronësi krijon një ndjenjë nënshtrimi, pasigurie dhe inferioriteti brenda martesës. Më e rëndësishmja, pa pasuri, gratë nuk kanë një strategji daljeje nga marrëdhëniet e rrezikshme. “Shumë gra pranojnë situata të vështira dhe çdo lloj tipologjie martese, duke mbetur të nënshtruara edhe në marrëdhënie të dëmshme, sepse u mungojnë alternativat ekonomike,” përfundon Tushi.
Boshllëqet ligjore dhe pabarazia
Megjithëse Shqipëria ka bërë përparime të rëndësishme në përafrimin e legjislacionit të saj me standardet ndërkombëtare, përfshirë Konventën për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (CEDAË), këto ligje shpesh nuk arrijnë të depërtojnë në realitetin e jetës familjare.
Akademikja Aurela Anastasi ofron një analizë të thelluar se si diskriminimi strukturor është i rrënjosur në sistemin shqiptar. Ajo argumenton se “diskriminimi gjinor nuk është vetëm formal për shkak të pabarazive të parashikuara në ligj ose mangësive të tij, por është edhe themelor për shkak të zhvillimeve ekonomike, politike, shoqërore, kulturore dhe zhvillimeve të tjera.”
Anastasi vëren në analizën e saj se ekzistojnë pabarazi gjinore që burojnë nga moszbatimi i ligjit për shkak të stereotipeve gjinore dhe paragjykimeve në shoqëri. “Në shumë raste, legjislacioni nuk është i mjaftueshëm për t’i eliminuar ato. Si rezultat, identifikimi dhe analiza e diskriminimit gjinor në marrëdhëniet e pronësisë mbetet thelbësor për parandalimin dhe luftimin e tij, si edhe për fuqizimin ekonomik të grave dhe vajzave.”
Studimet e Anastasit nxjerrin në pah disa fusha kyçe ku gratë janë sistematikisht në disavantazh. Trashëgimia e “Kryefamiljarit”: Që nga rënia e komunizmit, reforma të rëndësishme, si privatizimi i banesave shtetërore në vitin 1992, u cenuan nga vazhdimësia e rolit zakonor të “kryefamiljarit”. Kjo bëri që pronat të regjistroheshin vetëm në emër të patriarkut mashkull, duke i privuar bashkëshortet dhe vajzat nga titujt formalë të pronësisë.
Një tjetër çështje kyçe është boshllëku në mënyrën se si rregullohet prona familjare bujqësore. Kodi Civil që rregullon familjet bujqësore nuk është përditësuar që nga viti 1994, duke përforcuar një regjim ku toka shihet si një mjet trashëgimie për meshkujt. Anastasi thekson se vajzat shpesh martohen dhe largohen nga familja e origjinës pa marrë asnjë pjesë të tokës dhe nuk përfitojnë nga prona as në familjet e tyre të reja, duke e thelluar në këtë mënyrë pabarazinë gjinore.
Mungesa e pronësisë ndikon edhe në të drejta të tjera themelore. Grave që kanë punuar për vite me radhë në bujqësi shpesh u mohohet pensioni i pleqërisë, sepse nuk janë të regjistruara zyrtarisht si bashkëpronare të tokës. Për më tepër, gratë janë përballur me diskriminim në ofrimin e shërbimeve bazë, ku kompanitë e shërbimeve (ujësjellësi dhe energjia elektrike) ndonjëherë kanë refuzuar t’u lejojnë bashkëshorteve të nënshkruajnë kontratat e furnizimit, sepse ato nuk kanë një titull pronësie të regjistruar.
Pabarazia gjinore bëhet edhe më e dukshme në kohë krizash. Anastasi vëren se pabarazitë gjinore thellohen gjatë krizave. “Për shembull, pas tërmetit të vitit 2019, grantet për rindërtimin e banesave shpesh jepeshin vetëm në emër të kryefamiljarit mashkull, edhe kur prona e dëmtuar duhej të konsiderohej pasuri e përbashkët bashkëshortore.”
Thyerja e ciklit
Mungesa e pronësisë ka pasoja të rënda për sigurinë dhe autonominë e grave. Pa pasuri në emrin e tyre, shumë gra e gjejnë veten të bllokuara në martesa të palumtura apo edhe abuzive, sepse nuk kanë ku tjetër të shkojnë. Siç shprehet E.H. në dëshminë e saj: “Nëse do të kisha trashëguar pronë nga prindërit e mi, do të isha më e pavarur. Nëse diçka do të shkonte keq në martesën time, do të ndihesha më e sigurt duke pasur diçka timen ku të mbështetesha.”
Statistikat e vitit 2024 nxjerrin në pah kontekstin më të gjerë të cenueshmërisë, duke treguar se shkalla e rrezikut për të qenë në varfëri në Shqipëri është 19.7%. Për gratë pa pronë, ky rrezik është edhe më i madh, pasi atyre u mungon kolaterali i nevojshëm për të marrë kredi ose siguria e një banese të përhershme. Për më tepër, rreth 37% e grave që përballen me dhunë në familje janë të papuna, një faktor që kufizon ndjeshëm aftësinë e tyre për t’iu kundërvënë vendimeve të padrejta për pronën familjare.
Mbyllja e hendekut midis ligjit dhe praktikës kërkon më shumë sesa vetëm tekste ligjore; ajo kërkon një përgjigje institucionale proaktive. Ekspertët sugjerojnë se shteti duhet të ndërmarrë “masa pozitive” për të parandaluar diskriminimin, siç është kërkesa për regjistrimin automatik të të dy bashkëshortëve si pronarë të pasurisë së fituar gjatë martesës.
Në fund, qëllimi është të ndryshohet narrativa kulturore në mënyrë që “vajza” të mos shihet më si një mysafire në shtëpinë e saj, por si një anëtare e plotë dhe e barabartë e familjes, me një të drejtë të padiskutueshme mbi trashëgiminë e saj. Ndërsa Shqipëria sheh drejt së ardhmes, ajo duhet të sigurojë që padrejtësitë e së kaluarës të mos jenë e vetmja gjë që trashëgojnë vajzat e tyre. Një vajzë nuk është një mysafire; ajo është një trashëgimtare e barabartë e trashëgimisë së familjes së saj dhe e përparimit të vendit të saj.
Kjo histori frymëzoi një bashkëpunim ndërkufitar me platformën Meduza. Si pjesë e këtij bashkëpunimi, do të publikohen histori mbi përvojat e grave me trashëgiminë nga vendet e Ballkanit Perëndimor. Ky artikull është realizuar në kuadër të projektit Reporting Diversity Network, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian.
Featured photo: Meduza platform/Damjana Vidicheska